Xitay hökümiti Mançing we Guomindang dewridila Uyğurlarni Xitayğa asimilasiye qiliwetişni belgiligen, we shu zamanlardila herxil asimilasiye qiliş siyasetlirini yolğa qoyup, bezi bir netije we tejirbilerni hasil qilğan. Emma, keng kölemlik halda u siyasetlerni ijra qilişqa amalsiz qalğan.
Mao Zedong dewridimu Xitay hökümiti Zhang Zhizhong qatarliq esli uyğur mesilisige mes’ul bolup, uyğurlarni bir terep qiliş xizmetlirige muhim emeli wezipilerde bolğan Guomindang qalduq emeldarlirining türlük meslihetlirini qubul qilip, asmilatsiye qiliş siyasetlirini yolğa qoyğan bolsimu, uyğurlardin kelgen qattiq qarşiliqlar, kona Sovetler İttipaqining qarşi turişi, xelqaradin kelidiğan qarşiliqlardin endişe qilip, bu siyasetler ijra qilinmay, mexpi arxip asasida Xitay merkizide saqlinip qalğan.
Xitayning iktisadi yüksek tereqqi qilip, xelqaradiki tesir küçi örlep, Şerqi Türkistandiki xitayning kontotolliqi tarixtiki eng yüksek derijige çiqqan, Şerqi Türkistanning etrapida xitayğa qarşi çiqalaydiğan, uyğurni himaye qilidiğan birmu dölet qalmiğan şaraitni Xitay ğenimet bilip, Xi Jinpingning biwaste yetekçiliki asasida, qet’i niyetke kelip, uyğurlarğa bolğan erqi qirğinçiliq we asimilasiyeni yolğa qoydi.
2016- yili küzdin başlanğan bu heriket, 4 yil dawam qilip, 1 milyondin artuq eng etiqadliq we jenggiwar uyğur perzentliri her xil usullar bilen öltürüldi! 4, 5 milyon uyğur lagirlarğa taşlandi. Sirtta qalğan uyğurlar köpinçe xitayğa qayil bolğanlar,yaşanğanlar, ayallar, ballardin ibaret.
Eger xelqaradin kelidiğan besim hazirqi sewiyedin eşip mangmisa, xitay bu siyasiyini yene 10, 20 yil dawam qilip, Şerqi Türkistandiki Uyğur nopusidi 3 milyondin 5 milyonğa çürütüp, xitay nopusini 50 milyonğa köpeytidu. U waqitta, hetta xitayda kompartiye hakimiyiti weyran bolup, xitay ölkiliride öz - ara uruşişlar meydanğa kelsimu, Şerqi Türkistandiki 50 milyon xitay nopusi, 5 milyon etrapidiki uyğurlarni tamamen kontrolliqiğa elip, musteqil Şerqi Türkistan dövlitining meydağa kelişini tosap qalalaydu.
Dimek, uyğurlarning nöwettiki weziyiti intiyan xeterlik. Xitayning erqi qirğinçiliqi we asimilasiye siyasitini 2021 - yilida tosup qallalmisaq, aqiwette xitayning öz mexsitige yetiwelişige yol qoyğan bolimiz.
Şunga, herqaysi ellerdeki uyğur teşkilatliri we jamaet, jiddi seperwerlikke kelip, xelqara keng kölemlik qarşiliq bildürüş dolqunini hesil qilişi kerek. Öz ara zidiyetlerni qet’i biryaqqa qayriwetip, hemme birlikte bu heriketke qoşulup, xitayning erqi qirğinçiliqi we asmilatsiyesini tosuşqa atlinişi kerek.
Bizge waqit qalmidi!!!
Turmuhammet Hashim
2021- yili 19- yanwar