1976年に荒川少年少女合唱隊の卒業生・スタッフを中心に発足した女声合唱団、コーロ・ファンタジアの21回目の定期演奏会が代々木の白寿ホールでありました。当日のプログラムは、グレゴリオ聖歌と高田三郎先生作曲の典礼聖歌にはじまり、イギリスの音楽家Robert Chilcott 作曲の(ジャズのリズムを生かした小ミサ曲)A Little Jazz Mass、休憩を挟んで、浄土真宗の正信偈にもとづき作曲された佛教讃歌5曲、最後に、星野富弘作詩・なかにしあかね作曲の女声合唱組曲「今日も一つ」という、実にユニークで印象深い構成でした。 荒川少年少女合唱隊でグレゴリオ聖歌を指導された故渡邊顕麿師は、音楽家であると同時に浄土真宗(釜石の宝樹寺)のご住職であったとのこと。師はキリスト教と佛教に通底する霊性の表現として、聖歌・讃歌を指導され、多くの合唱指導者を育てられました。様々な職業の人が、ともに集って「一つの声で(uni Voce Ecclesiae) 」歌うことこそ、まことに、グレゴリオ聖歌の精神に他なりませんから、渡邊師の実践に大いに共感した次第です。
カトリックの霊性では、神を感覚を通して観想するという伝統が強くあった。この伝統の源には、中世修道院の観想霊性、典礼の視覚・聴覚的象徴、対抗宗教改革期の信仰教育があった。 特に対抗宗教改革の時代には、教会は、絵画、建築、音楽などの芸術を用いて信仰を伝えようとした。例えばバロック美術ではGian Lorenzo Berniniの彫刻のように、宗教体験を感覚的・劇的に表現する傾向が強くなっている。同じことが音楽にも起こったと考えられる。器楽音楽は言葉を使わないため、むしろ、神秘○瞑想、内面的祈り、を表現する媒体として適切であった。そのため、ビーバーのような作曲家が神秘(ロザリオ)+器楽音楽を結びつけることが生まれたのであろう。
6 プロテスタント圏との霊性の違い
バロック時代の宗教文化では、カトリックとプロテスタントの霊性にはかなり違いがあった。
カトリックの特徴
○典礼の象徴 ○聖人崇敬 ○視覚芸術 ○黙想 宗教芸術はしばしば神秘的・象徴的である。
ルター派(プロテスタント)の特徴
中心は聖書と説教である。そのため音楽も ○聖書物語 ○会衆の歌、が中心になった。代表的作曲家Johann Sebastian Bachの作品では ○コラール ○福音朗読 ○神学的テキストが音楽の中心である。
7 ザルツブルク大聖堂の「多聖歌隊様式」
バロック時代のSalzburg Cathedralはヨーロッパでも特に壮麗な音楽文化を持っていた。特徴は多聖歌隊様式(polychoral style)であった。この様式はもともとSt. Mark’s Basilicaで発展た。代表的作曲家はAndrea Gabrieli Giovanni Gabrieliである。 特徴は複数の合唱団、複数の器楽グループ、空間的に離れて配置にあり、大聖堂の空間を利用して左右や上部から音が交互に響く壮大な効果を作るところにある。 ザルツブルク大聖堂には四つのオルガン席があり、そこに合唱、トランペット、弦楽、オルガンなどが配置された。
この文化の中で活動していたのがHeinrich Ignaz Franz von BiberやHeinrich Schmelzerであった。
8 ビーバーの宗教作品(ミサ曲とレクイエム)
ビーバーはヴァイオリン作曲家として有名であるが、実は大規模な宗教音楽の作曲家でもあった。特に有名なのがミサ曲Missa Salisburgensisこれは 約50以上の声部、 複数の合唱団、トランペット・弦楽・オルガン、を使う巨大なバロック典礼音楽であった。この作品は長い間Orazio Benevoliの作と考えられていたが、現在ではビーバー作とする説が有力である。ビーバーはレクイエム(死者のためのミサ)Requiem in F minorも書いているが、その特徴は、 深い瞑想的雰囲気、声楽と器楽の融合にあり、ロザリオ・ソナタの精神にも通じる内面的宗教性を持っている。
• 喜びの神秘(月曜日と土曜日) Mysteria gaudiosa (inferia secunda et sabbato)
• 第一の黙想 Annuntiatio 天使が聖母にキリストの誕生を告げる
• 第二の黙想 Visitatio 聖母マリアはエリサベトを訪問される
• 第三の黙想 Nativitas 主の降誕
• 第四の黙想 Praesentatio イエスは神殿に献げられる
• 第五の黙想 Inventio in Templo 聖母マリアがイエスを神殿で見出す
•
• 光の神秘(木曜日) Mysteria luminosa (in feria quinta)(ヨハネ・パウロ二世による追加)
• 第一の黙想 Baptisma apud Iordanem イエスはヨルダン川で洗礼を受けられる
• 第二の黙想 Autorevelatio apud Cananense matrimonium
• イエスはカナの婚礼でご自身の栄光を現される
• 第三の黙想 Regni Dei proclamatio イエスは回心を訴え、「神の国」の到来を宣言される
• 第四の黙想 Transfiguratio イエスは神性を現すために、弟子達の前で変容される
• 第五の黙想 Eucharistiae Institutio イエスは聖体を制定される
•
• 苦しみの神秘(火曜日・金曜日)Mysteria dolorosa(in feria tertia et feria sexta)
• 第一の黙想 Agonia in Hortu イエスはゲツセマネで苦しまれる
• 第二の黙想 Flagellatio イエスは鞭で打たれる
• 第三の黙想 Coronatio Spinis イエスはいばらの冠を受けられる
• 第四の黙想 Baiulatio Crucis イエスは十字架を担って歩まれる
• 第五の黙想 Crucifixio et Mors イエスは十字架の上で亡くなられる
•
•
• 栄えの神秘(水曜日・日曜日) Mysteria gloriosa (in feria quarta et Dominica)
• 第一の黙想 Resurrectio イエスは死から復活される
• 第二の黙想 Ascensio イエスは父のもとにのぼられる
• 第三の黙想 Descensus Spritus Sancti イエスは父のもとから聖霊を送る
• 第四の黙想 Assumptio マリアは天にあげられる
• 第五の黙想 Coronatio in Caelo マリアはイエスの栄光にあずかられる
•
•
• ロザリオの唱え方(祈りの手帖・ドンボスコ社・2022三訂版参照)
• 十字架のしるしをしながら
神よ私を力づけ、急いで助けに来て下さい
• Deus, in adiutorium meum intende. Domine, adadiuvandum meum festina
と唱え、次に栄唱
栄光は父と子と聖靈に。初めのように今もいつも世々に。アーメン。
Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen.
を唱える。
•
• 使徒信条を唱える
• 天地の創造主、全能の父である神を信じます。父のひとり子、わたしたちの主イエス・キリストを信じます。主は聖霊によってやどり、おとめマリアから生まれ、ポンティオ・ピラトのもとで苦しみを受け、十字架につけられて死に、葬られ、陰府に下り、三日目に死者のうちから復活し、天に昇って、全能の父である神の右の座に着き、生者と死者を裁くために来られます。聖霊を信じ、聖なる普遍の教会、聖徒の交わり、罪のゆるし、からだの復活、永遠のいのちを信じます。アーメン。
Credo in Deum, Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae. Et in Iesum Christum, Filium Eius unicum, Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus, descendit ad inferos, tertia die resurrexit a mortuis, ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam. Amen.
主の祈り
• Pater noster, qui es in caelis,sanctificetur nomen tuum.Adveniat regnum tuum.
Fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra.Panem nostrum quotidianum da nobis hodie.Et dimitte nobis debita nostra,sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Et ne nos inducas in tentationem,sed libera nos a malo.
• [Quia tuum est regnum et potentia et gloria in saecula saeculorum.]
Amen.
• アヴェ、マリア、恵みに満ちた方、主はあなたとともにおられます。あなたは女のうちで祝福され、ご胎内の御子イエスも祝福されています。神の母聖マリア、わたしたち罪びとのために、今も、死を迎える時も、お祈り下さい。アーメン。
Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui Jesus. Sancta Maria mater Dei, ora pro nobis peccatoribus, nunc, et in hora mortis nostrae. Amen.
• 元后、あわれみの母、われらのいのち、喜び、希望。旅路からあなたに叫ぶエバの子、なげきながら、泣きながら、涙の谷にあなたを慕う。われらのためにとりなすかた、あわれみの目をわれらに注ぎ、尊いあなたの子イエスを旅路の果てに示して下さい。おお、いつくしみ、恵みあふれる、よろこびのおとめマリア。
Salve regina, mater misericordiae: vita, dulcedo, et spes nostra, salve. Ad te clamamus, exules, filii Hevae. Ad te suspiramus, gementes et flentes, in hac lacrimarum valle. Eia ergo, advocata nostra, illos tuos misericordes oculos ad nos converte. Et Jesum, benedictum fructum ventris tui, nobis post hoc exsilium ostende. O clemens: O pia: O dulcis virgo Maria.
• Regina coeli laetare, alleluia: quia quem meruisti portare, alleluia: resurrexit, sicut dixit, alleluia: ora pro nobis deum, alleluia.
•
• Ave regina caelorum 天の元后 (主の奉献日から復活祭の前の水曜まで)
• 天の元后、天使たちの女王、世に光を生み出した、いのちの泉、天の門。喜べおとめ、輝くおとめ、すべてにまさる尊いおとめ。われらのためにキリストに祈りたまえ。
Ave regina caelorum, ave Domina angelorum : salve radix,salve porta, Ex qua mundo lux est orta : Gaude Virgo gloriosa, Super omnes speciosa: vale o valde decora, Et pro nobis Christum exora.
• Alma redemptoris mater 救い主を育てた母(待降節第一主日から主の奉献日まで)
• 救い主を育てた母、ひらかれた天の門、光り輝く海の星、倒れる者に走り寄り、力づけてくださるかた、すべての者がたたえる中で 造り主を産んだかた、ガブリエルからことばを受けた、永遠(とわ)のおとめよ、罪深いわれらのために祈りたまえ。
Alma redemptoris mater, quae pervia caeli porta manes, et stella maris, succurre cadenti, surgere qui curat populo; tu quae genuisti, natura mirante, tuum sanctum genitorem: virgo prius ac posterius, Gabrielis ab ore sumens illud ave, peccatorum miserere.
• ロザリオの結びの祈り Oratio ad finem Rosarii dicenda
• 神の母聖マリア、わたしたちのために祈ってください。キリストの約束にかなうものとなりますように
• Ora pro nobis, sancta Dei genetrix. Ut digni efficiamur promissionibus Christi.
• Deus,cuius Unigenitus per vitam, mortem et resurrectionem suam nobis salutis aeternae praemia comparavit, concede, quaesumus : ut haec mysteria sacratissimo beatae Mariae Virginis Rosario recolentes, et imitemur quod continent, et quod promittunt assequamur. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
聖グレゴリオの家では、年間第4主日(2月1日)に、日本グレゴリオ聖歌学会の方々も参加されて、ラテン語の式文による歌ミサが盛大に行われました。 第二ヴァチカン公会議後は、ラテン語でミサに与ることが少なくなりましたが、典礼の精神の刷新に従いつつもグレゴリオ聖歌の伝統を規範として尊重したいものです。
司式はサレジオ会のG.マルシリオ神父、オルガンは J.P.メルカールト、聖歌隊は聖グレゴリオの家カペラ・グレゴリアーナ。
入祭唱は Laetetur cor quarentium Dominum (主を尋ね求める者らの心は喜ぶー詩編104[105]
昇階唱は Quis sicut Dominus Deus noster (私たちの神、主に並ぶ者があろうかー詩編111[112]
アレルヤ唱は Adorabo ad templum sanctum tuum: et confitebor nomini tuo (聖なる神殿に向かってひれ伏し、御名に感謝をささげますー詩編137[138])
奉納唱は Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime ( いかに楽しいことでしょう、主に感謝を献げることは、いと高き神よ、御名をほめ歌うのもー詩編91[92])
拝領唱は Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum vivebunt (心の清い人々は幸いである、その人たちは神を見るーマタイ5:8-10)とNoli aemulari in malignantibus neque zelaveris facientes iniquitatem( 悪事を謀る者のことでいら立つな、不正を行う者をうらやむなー詩編36[37]) の交唱
 Baptizatus autem Jesus, confestim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei cæli: et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam, et venientem super se.  Et ecce vox de cælis dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui.